Skip Navigation Links
Destpêk
Nivîsar
Ziman
Peyvistan
Helbest
Çîrok
Mamik
Leyistok
Çandî
Kurdîgeh
Pêwendî
Arşîv
Skip Navigation Links
Zinarê Ednanê Melleyî
 
Badînî Devokeka Kirmancîyê ye -- بادينى دەڤۆكەكا كرمانجيێ يە
2014-07-27 08:44
Zinarê Ednanê Melleyî
info@kurdigeh.com


Her zimanek bi hindek zaravayan diêt meydanê, her zaravayek jî bi hindek devokan. Ziman di dîrokek a kevin da, ji ber sedemên cida-cida li ser hindek çeqan parve dibin û paşî di navbera wan çeqan da cidahî yên giring peyda dibin. Di Zimanvanîyê da dibêjin wan çeqan zarava.

di zimanî da yan jî di zaravayê da cidahî yên biçûktir jî ko herêm bi herêm, gund bi gund an jî mal bi mal û heta mirov bi mirov cida dikin hene. Di Zimanvanîyê da dibêjin wan cidahîyan jî devok.

Zimanê Kurdî di nav malbat a Hindî-Ewropayî da ji koma zimanên Îranî ye. Kurdî navê zimanekê yek-zaravayî nîne, ew nav ê hevpar ê pênc-şeş zaravayan e. Zarava yên Kurdîyê evin; Kirmancî, Soranî, Kirmanckî (=Zazakî, Kirdkî, Dimilkî), Hewramanî (=Goranî), Lurî (=Kelhurî, Lekî, Bextyarî) û Feylî (=Îlamî).

Helbet hindek kes dibêjin ko Lorî zaravayekê zimanê kurdîyê nîne. Ew dibêjin ko Lorî hema zimanek ê xweser e. Hindek kes dibêjin ko Lorî û Bextyarî yek zarava nînin, hindek kes Kurdîyê li ser kêmtir zaravayan belav dikin, û htd. Carê mijar a me ev nîne. Wekî min li silaltir got; her zaravayek ji hindek devokan pêkdiêt.

Ez dê taybet behsa devokên zarava ya Kirmancîyê bikim. Kirmancî li bakûr, başûr, rojhelat û rojava yên Kurdistanê û li nav Kurd ên Corcyayê û Ermenistanê û Kurd ên dî yên ko terkeserî dinyayê bûne diêt bi kar înan. Yanî pirranî ya kurdan bi Kirmancî diaxivin. Kirmanc xwedî yên gellek devok ên herêmî ne. Devok a Dihokê jî yek ji wan e.

Lê hindek kes Badînîyê wekî zaravayeka xweser a zimanê kurdî dibînin. Herwesa ew Badînîyê ji ber hindek sedemên wekî cihnaskîyê bi ser hemî zarava yên dî diêxin. Merema wan bi Badînîyê jî tenê devoka niha ya navenda bajarê Dihokê ye. Yanî wan divêt hemî Kurdên dinyayê wekî wan binivîsin û bixwînin.
Ew niza ji bîr dikin, an jî nizanin, ko Badînî ne tenê devoka navenda Dihokê ye. Xwe xelkê gund û deverên ser bi parêzgeha Dihokê ve jî bi diristahî wekî navenda Dihokê naaxivin.
Ez mixabinîyê bi wê dikim ko gundî yên me jî êdî hizreka weha dikin. Ez gellek kesan dibînim ko axivtina wan gellek xweş û paqij e, lê nivîsîna wan wekî axivtina wan nîne. Ji xwe tiştekê dî jî heye; Sindî bi devokeka nîv-Botanî, Dolemerî bi devokeka nîv-Soranî û Gerdî jî bi devokeka nîv-Hekarî diaxivin.

Pirranî ya kurdan li ser wê ko Badînî devokeka Kirmancîyê ye yek in. Lê hindek kes ji Dihokê vê yekê napejirînin. Ez dibînim ko ew hind berhev nînin hindek zehmetê jibo xwe çêbikin. Ji xwe me zimanekê hevgirtî li navend a Dihokê bi xwe jî nîne.
Xwe hemî dersdêrên yek ji pişkên Kurdîyê yên zanîngeh ên me jî wekî yek nanivîsin. Gellek ji wan kesan hizir dikin ko hema Bakûrî hemî bi Botanî û Başûrî jî hemî bi Badînî diaxivin.

Lê weha nîne!

Dibê em bizavê jibo zimanek ê weha bikîn ko Dihokî û hemî Kirmanc ên dî jî bi hev ra nivîsar ên me bifehimînin. Dibê em çareyekê li xwe bikîn. Nabit em xwe ji Kirmanc ên dî vebiqetînîn. Bi hîvî ya hevgirtinê û zimanek ê pîvankî.
------

:: Zinarê Ednanê Melleyî

-----
بادينى دەڤۆكەكا كرمانجيێ يە

زنارێ عەدنانێ مەڵَەيى

هەر زمانەك ب هندەك زاراڤايان دئێت مەيدانێ, هەر زاراڤايەك ژى ب هندەك دەڤۆكان. زمان د ديرۆكەكا كەڤن دا, ژ بەر سەدەمێن جدا جدا, ل سەر هندەك چەقان پارڤەدبن ئوو پاشى د ناڤبەرا وان چەقان دا جداهى يێن گرنگ پەيدا دبن. د زمانڤانيێ دا دبێژن وان چەقان زاراڤا.

د زمانى دا يان ژى د زاراڤايێ دا جداهى يێن بچووكتر ژى كۆ هەرێم ب هەرێم, گوند ب گوند ئان ژى مال ب مال ئوو هەتا مرۆڤ ب مرۆڤ جدا دكن هەنە. د زمانڤانيێ دا دبێژن وان جداهييان ژى دەڤۆك.
زمانێ كورديێ د ناڤ مالباتا هندى-ئەورۆپايى دا ژ كۆما زمانێن ئيرانى يە. كوردى ناڤێ زمانەكێ يەك-زاراڤايى نينە, ئەو ناڤێ هەڤپار ئێ پێنج-شەش زاراڤايانە. زاراڤا يێن كورديێ ئەڤن؛ كرمانجى, سۆرانى, كرمانجكى (=زازاكى, كردكى, دملكى), هەورامانى (=گۆرانى), لورى (=كەلهورى, لەكى, بەختيارى) ئوو فەيلى (=ئيلامى).

هەلبەت هندەك كەس دبێژن كۆ لورى زاراڤايەكا زمانێ كورديێ نينە. ئەو دبێژن كۆ لورى هەما زمانەكێ خوەسەرە. هندەك كەس دبێژن كۆ لورى ئوو بەختيارى يەك زاراڤا نينن, هندەك كەس كورديێ ل سەر كێمتر زاراڤايان بەلاڤ دكن, ئوو هتد. جارێ مژارا مە ئەڤ نينە. وەكى من ل سلالتر گۆت؛ هەر زاراڤايەك ژ هندەك دەڤۆكان پێكدئێت. ئەز دێ تايبەت بەحسا دەڤۆكێن زاراڤا يا كرمانجيێ بكم. كرمانجى ل باكوور, باشوور, رۆژهەلات ئوو رۆژئاڤا يێن كوردستانێ ئوو ل ناڤ كوردێن جۆرجيايێ ئوو ئەرمەنستانێ ئوو كوردێن دى يێن كۆ تەركەسەرى دنيايێ بوونە دئێت ب كار ئينان. يەعنى پررانى يا كوردان ب كرمانجى دئاخڤن. كرمانج خوەدى يێن گەلەك دەڤۆكێن هەرێمى نە. دەڤۆكا دهۆكێ ژى يەك ژ وانە. لێ هندەك كەس بادينيێ وەكى زاراڤايەكا خوەسەر ئا زمانێ كورديێ دبينن. هەروەسا ئەو بادينيێ ژ بەر هندەك سەدەمێن وەكى جهناسكيێ ب سەر هەمى زاراڤا يێن دى دئێخن. مەرەما وان ب بادينيێ ژى تەنێ دەڤۆكا نها يا ناڤەندا باژارێ دهۆكێ يە. يەعنى وان دڤێت هەمى كوردێن دنيايێ وەكى وان بنڤيسن ئوو بخوينن. ئەو نزا ژ بير دكن, ئان ژى نزانن, كۆ بادينى نە تەنێ دەڤۆكا ناڤەندا دهۆكێ يە. خوە خەلكێ گوند ئوو دەڤەرێن سەر ب پارێزگەها دهۆكێ ڤە ژى ب درستاهى وەكى ناڤەندا دهۆكێ نائاخڤن. ئەز مخابنيێ ب وێ دكم كۆ گوندى يێن مە ژى ئێدى هزرەكا وەها دكن. ئەز گەلەك كەسان دبينم كۆ ئاخڤتنا وان گەلەك خوەش ئوو پاكژە, لێ نڤيسينا وان وەكى ئاخڤتنا وان نينە. ژ خوە تشتەكێ دى ژى هەيە؛ سندى ب دەڤۆكەكا نيڤ-بۆتانى, دۆلەمەرى ب دەڤۆكەكا نيڤ-سۆرانى ئوو گەردى ژى ب دەڤۆكەكا نيڤ-هەكارى دئاخڤن.

پررانى يا كوردان ل سەر وێ كۆ بادينى دەڤۆكەكا كرمانجيێ يە يەكن. لێ هندەك كەس ژ دهۆكێ ڤێ يەكێ ناپەژرينن. ئەز دبينم كۆ ئەو هند بەرهەڤ نينن هندەك زەحمەتێ ژبۆ خوە چێبكن. ژ خوە مە زمانەكێ هەڤگرتى ل ناڤەندا دهۆكێ ب خوە ژى نينە. خوە هەمى دەرسدێرێن يەك ژ پشكێن كورديێ يێن زانينگەهێن مە ژى وەكى يەك نانڤيسن. گەلەك ژ وان كەسان هزر دكن كۆ هەما باكوورى هەمى ب بۆتانى ئوو باشوورى ژى هەمى ب بادينى دئاخڤن. لێ وەها نينە! دبێ ئەم بزاڤێ ژبۆ زمانەكێ وەها بكين كۆ دهۆكى ئوو هەمى كرمانجێن دى ژى ب هەڤ را نڤيسارێن مە بفەهمينن. دبێ ئەم چارەيەكێ ل خوە بكين. نابت ئەم خوە ژ كرمانجێن دى ڤەبقەتينين. ب هيڤى يا هەڤگرتنێ ئوو زمانەكێ پيڤانكى.

----------------------