Skip Navigation Links
Destpêk
Nivîsar
Ziman
Peyvistan
Helbest
Çîrok
Mamik
Leyistok
Çandî
Kurdîgeh
Pêwendî
Arşîv
Skip Navigation Links
:: Al. Doç. Dr. Îbrahîm Seydo AYDOGAN
 
Wêjeya Kurdî û Bîr ---- وێژەیا کوردی و بیر
2014-08-04 21:09
:: Al. Doç. Dr. Îbrahîm Seydo AYDOGAN
info@kurdigeh.com
Di dîroka wêjeya hemû zimanan de, afirandinên wêjeyî bi tevlêbûyina du kirdêyên cuda ve pêk tên . Yek ji wan kirdeyan civak e, bi wateya xwe ya giştî ve, û endamên wê civakê jî kirdeya duyem pêk tînin û bi xebateke hevpar ve dibin afirînerên wêjeya wî zimanê ku di nava wê civakê de dijî.

Hemîya vê nivîsê li dûvelanka li jêr bi tîpên latînî heye û li jêr bi tîpên aramî heye..

PDF - Wêjeya Kurdî û bîr --- Ibrahîm Seydo Aydogan

---------------------

وێژەیا کوردی و بیر


د دیرۆکا وێژەیا ھەموو زمانان دە، ئافراندنێن وێژەیی ب تەڤلێبووینا دو کردێیێن جودا ڤە پێک تێن . یەک ژ وان کردەیان جڤاکە، ب واتەیا خوەیا گشتی ڤە، و ئەندامێن وێ جڤاکێ ژی کردەیا دویەم پێک تینن و ب خەباتەکە ھەڤپار ڤە دبن ئافرینەرێن وێژەیا وی زمانێ کو د ناڤا وێ جڤاکێ دە دژی.

د وێژەیا جڤاکەکێ دە بەری ھەر تشتی بیرەکە گشتی ھەیە. ئەو بیرا گشتی ب گوھێرینا مرۆڤ رە، ب بوویەرێن چاندی، جڤاکی، خوەزایی، سیاسی ئان ژی تاکەکەسی ڤە تێ دەولەمەندکرن. جڤاک چاوا کەسان ئاڤا بکە، کەس ژی باندۆرا خوە ل وێ دکن. ئەڤ دەولەمەندکرنا دوالی ژ خوە بەر پێک تێ و تەمەنێ وێ جڤاکێ چقاسی پڕ بە، بیرا وێ ژی ئەوقاسی دەولەمەند دبە. بێ گوومان، تێکیلیێن وێ جڤاکێیێن ب جیرانێن وێ رە و ب بیرا جیرانێن وێ رە ژی دبن بەشەکی چاڤکانیێن بیرا وێ.

بیرا جڤاکەکێ، ھەر وەھا دیرۆکا وێیە ژی ؛ لێ بەلێ، بیر ب دیرۆکێ ب تەنێ نایێ ئاڤاکرن. خوەزی و ھێڤیێن وێ جڤاکێ ژی، دگەل بیر و باوەری و ئادەتێن وێیێن ھەیی، رەنگێ وێ بیرێ دیار دکن. لەورە بیر ھەر وەھا بەرێ خوە ددە سبەرۆژێ ژی.

مرۆڤ، ب ئاوایەکی خوەزایی تم ب سەربۆریێن خوە رە دژی و رابردوویا خوە ب خوە رە تینە. ژ بەر کو مرۆڤ دخوازە دەما خوەیا نوھا تم شیرۆڤە بکە و دەما بھوری ژی راڤە بکە، بوویەرێن رابردوویێ ویێن نوھا دبن بنگەھێ زمانێ وی، چاندا وی، دیرۆکا وی، خەونێن وی، یانی بیرا وی. لێ بەلێ، مرۆڤ ب تەنێ ب رابردوو و نوھایا خوە ڤە ناژی، مرۆڤ تم ھەول ددە کو فکرەکێ ژ خوە رە ل سەر سبەرۆژا خوە ژی چێبکە؛ یانی، مرۆڤ سەربۆریێن خوە ڤەدبێژە، ل سەر رەوشا خوە دفکرە، لێ ھەر وەھا بەرێ وی ل سبێرۆژێیێ ژی. ئەو جیھانا وییا کو ل سەر دۆ، ئیرۆژ و سبەھێ ئاڤا دبە و د سەربۆری و ترس و خەیالان رە دەرباس دبە، ناڤەندا ھەموو ژیانا وییە، ئانگۆ کاکلێ بیرا وییە.

گاڤا کو ئەم دبێژن "بەرھەما جڤاکەکێ" ئان ژی "بەرھەما جڤاکی"، ئەم دزانن کو د ڤێ بناڤکرنێ دە ھەسابێ وان ھەموو ئالاڤان ھاتیە کرن کو مە ل ژۆرێ بەھسا وان کر. بەرھەمەکە وێژەیی، نە ب تەنێ ب پرتووکانە و نە مەجبوورە کو وەرە چاپکرن ژی. لەورە گەڵەک ئاوایێن ئافراندنا ژ ڤێ بیرا جڤاکی ھەنە. مرۆڤاھیێ ب وێنەیێن سەر دیوارێن شکەفتان ڤە یەکەم بەرھەمێن بیرا خوە قەید کرنە و گھاندنە ھەتا دەما مە، لێ ژ وێ چاخێ و ھەتا نوھا، رێیێن دەربرینێیێن مینا نڤیسێن ل سەر تابلەتان، میماری، ئۆل و باوەرمەندی و ھێ ب دوو رە بەرھەمێن زمانێ نڤیسکی ھاتنە پەیداکرن.

دەربرین ئان ژی ڤەگۆتن د خوەزایا مرۆڤ دە ھەیە؛ مرۆڤ برچیێ پەیڤێیە. ب ھەر بەرھەمەکە خوە ڤە مرۆڤاھی ڤێ چالاکیا دەربرین و ڤەگۆتنێ دەوام دکە. ھنگێ ھەموو بەرھەمێن کو ھەتا ئیرۆژ ئەم ب ھەبوونا وان ڤە ھسیانە، چ نڤیس، چ گۆتن، چ موزیک، چ میماری، چ چاندی ئان ژی چ وێژەیی بن، بەرھەمێن وێ چالاکیا ھەڤپارن. ئەرێ،یێن کو وێ چالاکیێ دکن، شەخسن، کەسن، تاکەکەسن، لێ بەلێ ھم چاڤکانیا خوە ژ بیرا گشتییا جڤاکێ دستینن و ھم ژی ب چالاکیەکە شەخسی ڤە، د سەر بیرا خوەیا شەخسی رە دبن بەشەک ژ بیرا گشتی و وێ بیرێ دەولەمەند دکن. ئانگۆ، ھەر دو بیر د ناڤا ھەڤ دە، ب ھەڤ رە و ب باندۆرا ھەڤ ڤە دژین. لێ بەلێ، ئەو بیر ژ کانا بیرا مرۆڤاھیێیا گشتی، ژ بیرا گەردوونی ژی ڤەدخون. ھنگێ، چالاکیا بیرێ یەک ئالی نینە، گرتی و بسینۆرکری ژی نینە و گاڤا کو ئەم دبێژن بیرا گشتی، د ئەسلێ خوە دە ئەم بیرا جڤاکی، بیرا نەتەوەیی، بیرا وەلاتی و ھەر وەھا بیرا گەردوونی ژی تەڤ لێ دکن ؛ بیرا شەخسی ب ڤان ھەموو بیران، د ناڤا وان دە، ل سەر وان، ب وان و ژ وان ئاڤا بوویە. وێژە ب خوە ژی بەرھەمەکە وێ چالاکیا ھەڤپاریا ھەر دو بیرانە کو باندۆرێ ل ھەڤ دکن. ھنگێ، تشتەک ژ خوە بەر ئاڤا نەبوویە.

ل گۆری وێ چالاکیا کو مە ل ژۆرێ بەھس کر، بیرا گشتی-شەخسی بەرھەمێن خوەیێن وێژەیی ل سەر بەرھەمێن خوەیێن بەرێ ئاڤا دکە. ئەو بەرھەمداری ب رێیا پەیڤێن پێشیان، بوێژ، مەتەلۆک، چیرۆک، ستران و دەستانان ڤە دیار دبە. ئەو بەرھەمێن بیرا گشتی-شەخسی دیسا وەکە ئالاڤێن دەولەمەندیا بیرێ تەڤ ل وێ دبن و دبن مالێ ھەر کەسی. ژ بەر وێیە کو خوەدیێ بوێژەکێ ئان ژی پەیڤەکە پێشیان ئان ژی دەستانەکە وەکە مەمێ ئالان نکارە ب زەلالی وەرە دیارکرن. ئەم ژ وان بەرھەمان رە کو مالێ ھەر کەسی نە و بەرھەما ھەر کەسی نە، دبێژن "بەرھەمێن وێژەیا گەلێری" ئان ژییێن وێژەیا دەڤکی. ئەو بەرھەم دکارن ب دەمێ رە بگوھەرن ژی و وەکە خوە ژی بمینن. لەورە تەجروبەیا جڤاکێ دکارە باندۆرا خوە ل بەرھەمێن بەرێ ژی بکە و وان ئاداپتەیی خوە بکە.

ژ بۆ دیتنا ڤێ چالاکیا گوھەرینێ، مرۆڤ دکارە بالا خوە بدە ھن بەرھەمێن کو ژ ئالیێ جڤاکێ ڤە باش تێن ناسکرن. ئەم ببێژن وەکە میناک مەمێ ئالان، دەروێشێ ئەڤدی، سیابەندێ سلیڤی، جەمبەلیێ کورێ میرێ ھەکاریان و ھود. ئەڤ دەستانێن کوردی، ئیرۆژ ل گەڵەک دەڤەران و ب گەڵەک ڤاریانتان ڤە تێن گۆتن و ھن ژ وان ھاتنە چاپکرن ژی، دا کو مرۆڤ بکارە جوداھیێن ڤاریانتێن وان ببینە. ھەگەر مرۆڤ ب دەما قەیدا ڤان بەرھەمان بزانە، مرۆڤ دکارە وان ب ھێسانی بدە بەر ھەڤ ژی. دەستانا مەمێ ئالان ئیرۆژ ڤێ دەرفەتێ ددە مە و ئەمێ ب رێیا وێ ڤە ھەول بدن کو چالاکیا گوھەرینا د سەر ھەمان بەرھەمێ رە باشتر وەرە دیتن.

ئەم دکارن ڤەرسیۆنێن ڤێ چرۆکا ئێڤینا مەمی و زینێ ل گۆری قەیدێن دەمێن وانیێن جودا ناس بکن. د سەدسالا ١٧عان دە ئەھمەدێ خانی، د سەدسالا ١٩عان دە مەڵە مەھموودێ بایەزدی و د سەدسالا ٢٠عان دە رۆگەر لەسجۆت ھەول دانە کو ڤێ چیرۆکێ دەرباسی نڤیسێ بکن و ھەرکێ ب فۆرمەکە جودا نڤیساندیە. ئیھتمال ھەیە کو ھەر یەکی ژ وان تشتەک ل گۆری خوە لێ زێدە ژی کربە، تشتەک گوھەریبە، ئان ژی تشتەک ژێ ئاڤێتبە. وەکە کو قاناتێ کوردۆ ب خوە ژی ل سەر ٨ ڤەرسیۆنێن مەم و زینێ کریە، ھەگەر ئەم ب تەنێ وان ھەر سێ ڤەرسیۆنان بدن بەر ھەڤ، ئەمێ ببینن کو نە ب تەنێ د شکل و فۆرما خوە دە، لێ ھەر وەھا د بوویەرێن چیرۆکێ دە ژی و د تایبەتمەندیێن لەھەنگان دە ژی گوھەرینێن بالکێش دێ بەر ب چاڤێن مە ڤە بکەڤن. لێ دیسا ژی خەتتا سەرەکەیا ناڤەندا چیرۆکێ ھەر وەکە خوە دمینە: کورەک ژ کەچەکێ ھەز دکە، کەچ خوشکا میرییە، لێ ژ بەر کو فەسادی دکەڤە ناڤا چیرۆکا وان، کور ژ ئالیێ میری ڤە تێ جەزاکرن و بەرخوەدانا کوری ژی دبە سەدەم کو ئەو چیرۆک بگھیژە ھەتا ئیرۆژ. لێ ئەڤ چیرۆک، ل گەڵەک دەڤەران و ب نوانسێن جودا ڤە تێ گۆتن، دگەل کو ناڤێ لەھەنگان وەکە خوە دمینە.

ھنگێ، ئەم دزانن کو بەرھەمەکە گشتی ل گۆری دەمان، ل گۆری جیھان و ل گۆری کەسان دکارە وەرە گوھەرتن. ژ بەر وێیە کو مەمێ لەھەنگێ ڤێ چیرۆکێ د ھن ڤەرسیۆنان دە کورێ میرەکی مەخرەبییە، د ھنان دە خوارزێیێ قورەیشیانە؛ لێ د ھن ڤەرسیۆنێن دن دە کورێ میرەکی کوردە. ژ نوھا ڤە ڤایە سێ تایبەتمەندیێن مەمییێن جودا ب دەستێ مە ڤە کەتن کو ئاگاھیێن ل سەر وییێن بنگەھینن. بەلکی ناسنامەیا مەمی د دەمێن کەڤن دە نە ئەوقاسی گرینگ بوو، لێ بەلێ ب تایبەتی ژی د ڤەرسیۆنێن نوو دە کو تەمەنێ وان نە زێدەیە، کوردبوونا مەمی وەکە گوھەرینەکە بالکێش خویا دبە. دبە کو مەم د ئەسلێ خوە دە مەخرەبی بە و نە کورد بە ژی، دبە کو ئەو وەلاتێ مەخرەبێ کو د دەستانێ دە بەھسا وی دبە ب تەنێ ھەرەمەک بە و ل مەخرەبێ جزیرێ بە، یانی ل رۆژاڤایێ وێ بە ژی و مەم ب خوە ژی کورد بە، ئەم ڤێ باش نزانن؛ لێ بەلێ، ھوورگلیێن کو دڤێ د ناڤا ڤێ چیرۆکێ دە بالا مە بکشینن، ب مرۆڤ ددن فاھمکرن کو مەم کوردە، ژ بەر کو د تو ڤەرسیۆنێن ڤێ چیرۆکێ دە نایێ گۆتن کو مەم و زین ب زمانێن جودا دپەیڤن. نەزەلالیا زمانێ کو ئەو پێ دپەیڤن، د ڤرا دە مە دگھینە فکرا کو ھەر دو ب ھەمان زمانی دپەیڤن و ھنگێ ژ ھەمان وەلاتی نە ژی.

ھنگێ مەم ژی کوردە و نیقاش ل سەر نینە. ژ خوە،یێ کو ئەڤ پرس زەلال کریە و مەم ژ مەخرەبێ ئانیە و کریە کورد، ئەھمەدێ خانییە. دڤێ وەرە ببیرخستن کو بەری ئەھمەدێ خانی، د ناڤا جڤاکا کوردی دە پرسا نەتەوەبووینێ نە ئەوقاسی زەلال بوو، مسلمانی و ئەشیری بەری نرخێن دن بوون.یێن کو نە ژ ھەمان ئەشیرێ بوونا، ژ ھەڤ رە خەریب و بیانی بوون کو ھێ ژی د ناڤا جڤاکا مە دە پەیڤا خەریب ئان ژی بیانی ژ بۆ کەسێن نە ژ ھەمان مالباتێ تێ بکارانین. ھەر تشت دڤێ ل گۆری دەم و جیھێ خوە وەرە نرخاندن. کا ئەم بالا خوە بدن چیرۆکێ.
پشتی بوویەرا کەچێن پێریان و ھەڤناسکرنا مەمی و زینێیا د خەوێ دە کو د پڕانیا ڤەرسیۆنێن وێ دەستانێ دە ھەیە، گاڤا کو مەم دخوازە رێیا وەلاتێ زینێ پەیدا بکە، ئەم فاھم دکن کو ھەر دو وەلات ئان ژی ھەر دو ھەرەم ئان ژی ھەر دو باژار ژ ھەڤدو گەڵەکی دوورن و ل وەلاتێ مەمی کەس ب رێیا جزیرا بۆتان نزانە. لێ پشتی کو ددە سەر رێیا راست و ب ھەسپێ خوەیێ ب ناڤێ بۆزێ رەوان دچیێ، ئەم دزانن کو زوو دگھیژە جزیرا بۆتان. د ڤرا دە تایبەتمەندیێن ھەسپێ وییێن فانتاستیک ژی گرینگن. لەورە د ھن ڤەرسیۆنێن ڤێ دەستانێ دە تێ گۆتن کو بۆزێ رەوان "رێیا شێست رۆژان د شەش رۆژان دە چوویە". لێ بەلێ، نایێ گۆتن کا گەلۆ ئەو رێ ل گۆری چ ھاتیە پیڤاندن. ژ بەر کو تێ گۆتن کو ئەو دەستان د سەدسالا ١٣عان دە پەیدا بوویە، مرۆڤ تەخمین دکە کو ئالاڤێن ڤەگوھەزتنێیێن لەزگینیێن مینا دەما مە نەبوون و ھنگێ ب ئیھتمالەکە مەزن بەھسا کاروانان دبە. ھنگێ ئەو شێست رۆژێن وێ دەمێ و شێست رۆژێن دەما مە، نە مینا ھەڤن. ل جەم مە، ئەو شێست رۆژ بەلکی نەکن چار ساەت ژی. ئەم فاھم دکن کو بۆزێ رەوانیێ کو ژ دەریایێ تێ دەرخستن، وەلاتان نێزیک دکە، لەورە وەکی دن د ڤێ چیرۆکێ دە تو باندۆرەکە وییا گرینگ تونەیە. ئۆرژینا وی و چیرۆکا پەیداکرنا وی ژی ڤێ تایبەتمەندیا وییا سوڕەالیست تەمام دکە و خورت دکە.
ل سەر وەلاتێ مەمی، ئاگاھیەکە دن دکارە ئالی مە بکە: د ھن ڤەرسیۆنان دە تێ گۆتن کو باژارێ کو مەم لێ دژی ل کەلەکا دەریایێیە و گەڵەک دەریێن وی ھەنە. لێ کورد ھم ژ ھەرەمێن جودا رە دبێژن وەلات و ھم ژی ژ گۆلێن مەزن رە دبێژن دەریا، وەکە بەھرا وانێ کو د ئەسلێ خوە دە گۆلە، لێ ل سەر دەریابوونا وێ ستران ژی ھەنە. رەفەرانسێن کو د ڤرا دە ھاتنە بکارانین (وەکە وەلات و دەریا) ل گۆری دەمان و جیھان دگوھەرن. ھنگێ، ئەم دکارن ببێژن کو د چیرۆکێ دە دیارکرنا جیھێ وەلاتێ مەمی نە ھێسانە و کوردبوون ئان نەکوردبوونا وی ژی، د ھن ڤەرسیۆنان دە، نە زەلالە؛ لێ، وەکە کو مە گۆت، مژارا زمانێ کو مەم پێ پەیوەندیێ ب زینێ رە داتینە و نەبوونا ئاگاھیێن زەلال وی بەر ب کوردبوونێ ڤە دبە ؛ لێ دیسا ژی گرینگیا کوردبوونا وی ل گۆری دەمێ دگوھەرە. ھنگێ، بیر و باوەریێن ئۆلی و سیاسی ب ئیھتمالەکە مەزن باندۆرا خوە ل ڤێ چیرۆکێ ژی کریە. ژ بەر کو ئۆل ئان ژی سیاسەت ل گۆری دەمێ دکارن بگوھەرن، باندۆرا وان ژی دکارە ل گۆری دەمێ ئەنجامێن جودا بدە.
د وێژەیێن زمانێن ئەورۆپی دە، گرینترین چالاکیێن وێژەیییێن پێشین ڤەگوھەزتنا بەرھەمێن دەڤکییێن سەر نڤیسێ بوون. ب ڤی ئاوایی، وێژەیا مۆدەرن کو بنگەھێن وێ چار سەد سال بەرێ ھاتنە دانین، خوە دسپێرە سەر چالاکیەکە وەھا کو ب ئاوایەکی پریمیتیف د سەدسالا یانزدەھان دە دەست پێ کربوو، لێ بەلێ، پشتی ئیجادا چاپخانەیێیا سەدسالا ١٥عان، ل سەرانسەرێ ئەورۆپایێ بەلاڤ بووبوو و بووبوو یەک ژ جوداھی و تایبەتمەندیێن ئاریستۆکراسیێ. ئەم دبێژن "ئاریستۆکراسی" ئان ژی "ئەلیتا جڤاکی-وێژەیی"، لەورە وێژەیا نڤیسکی د دەستپێکێ دە کارێ ئاریستۆکراسیێ بوو. ژ بەر وێیە کو ھەتا کو سەدسالا ١٩عان کو ئاستا خوەندنێ ھێدی ھێدی ل ناڤا جڤاکێ بەلاڤ بوو و وێژە ژ ھەگەمۆنیایا ئاریستۆکراتان دەرکەت، ل ئەورۆپایێ نڤیسکار ب پڕانی بەگ و پاشا و کەشیش بوون، کو ژ خوە دەستھلاتدار بوون.
ل رۆژھلاتێ، چینا ئاریستۆکراسیێ وەکی دن تەڤ دگەریا. سلتان و پاشایێن قرنا ناڤین، وەکە کو د دەستانێن کوردی دە ژی تێ گۆتن، تم دەنگبێژ و ھەلبەستڤان د جڤاتا خوە دە ڤەدھەواندن و خاتر ددا وان. ئەڤ پشتگریا کو دەستھلاتداران ددا ھونەرمەندان (دەنگبێژ و ھەلبەستڤان) ئەو د ناڤا جڤاتێ دە ژی بلند دکرن، لێ بەلێ ژ بەر مەجبووریەتا دەبارا کو د دیوانێ دە دھات ئاڤاکرن، دەنگبێژ و ھەلبەستڤان دبوون خزمەتکارێ دەستھلاتداریێ. ل ھەمبەر ئەورۆپایا کو نڤیسکارێن وێ ژ ناڤا دەستھلاتداران پەیدا دبوون، رۆژھلاتەکە وەھا ھەبوو کو نڤیسکارێن وێ بێتر ل بەر دەریێن پاشا و بەگان بوون؛ لەوما ژی بێ گومان دڤێ مرۆڤ د وارێ ئازادیا ھبرێ دە وان ژ ھەڤ جودا بکە. ژ بەر وێیە کو کێم فیلۆزۆف د ناڤا نڤیسکارێن رۆژھلاتی دە دەرکەتنە، دگەل کو ل ئەورۆپایێ نڤیسکار بەری ھەر تشتی رەوشەنبیر بوون و ل قەراخێن فەلسەفەیێ دگەریان.
جوداھیەکە دنیا د ناڤا رۆژاڤا و رۆژھلاتێ دە ئەو بوو کو دەرفەتێن چاپکرن و بەلاڤکرنێ ژی دەرەنگ گھیشتن رۆژھلاتێ و گاڤا کو مرۆڤ ھەسابێ پەیوەندیا ب دەستھلاتداریێ رە ژی بکە، مرۆڤ نکارە بفکرە کو باندۆرا ئەدیبێن رۆژھلاتی ل جڤاکێ بوویە. بەرھەمێن دەستنڤیسێ ویێن چاپکری نکارن د وارێ پێشکەتنا وێژەیی و جڤاکی دە مینا ھەڤدو وەرن نرخاندن. ل رۆژھلاتێ، ژ بلی دیوانێن ئاخا و پاشا و بەگان، ل مەدرەسە و خوەندنگەھێن دن گەڵەک کەسێن کو پەروەردەھیەکە گشتی ددیتن ژی وێژە ناس دکر و بەرھەم دافراندن. لێ بەلێ، کێم بەرھەمێن وێ "دەورا نەزانیێ" ل ناڤا جڤاتێ بەلاڤ بوونە و پڕ کێم بەرھەم ژیێن بەلاڤبوویی ژی ھەتا ئیرۆژ ھاتنە پارازتن. نموونەیا ھەری باشیا ڤێ چالاکیێ ژی دیسا مەم و زینا ئەھمەدێ خانییە.
خانی ئەو مەسنەویا کو دبوو ئارکەتیپا رۆمانا کوردییا ئیرۆژ ل سەر دەستانا مەمێ ئالان نڤیساندیە کو ئەڤ دەستان، ب ئاوایەکی دەڤکی و ب گەڵەک ڤەرسیۆنێن کێم زێدە وەکە ھەڤ ڤە، ل ناڤا کوردان بەلاڤ بوویە. ئەڤ چیرۆک د ئەسلێ خوە دە ب ئالاڤێن میتۆلۆژیک ڤە ھاتیە ئاڤاکرن، وەکە پەیداکرنا ھەسپێ مەمییێ ب ناڤێ بۆزێ رەوان، وەکە چێبوونا مەمی ب خوە و وەکە ھەڤناسکرنا ھەر دو ئەڤیندارانیا ب رێیا کەچێن پەریان ڤە. ئەھمەدێ خانی ئەو دەستان ژ تایبەتمەندیێن وێیێن میتۆلۆژیک پاقژ کر و ھەتا کو ژێ ھات رەنگەکی راستیێ دا چیرۆکا ئەڤینا مەم و زینێ. وێژە دڤێ خوە وەکە راستیێ ب خوەندەڤانێ خوە ڤە بدە پەژراندن ئان ژی تەقلیدەکە راستیێ بە، دا کو بکەڤە سەرێ مرۆڤ و باوەریا مرۆڤ پێ وەرە. ھەگەر ئەڤ باوەری نەبە، باندۆرا مەتنێ ژی دێ جودا بە. خانی، پێدڤی ب بکارانینا تایبەتمەندیێن میتۆلۆژیک ڤە نەدیتیە، لەورە ژ بۆ راڤەکرنا تشتێن کو وی دخواست، پێدڤیا وی ب چیرۆکەکە راستین ڤە ھەبوو. ژ خوە، ھونەر، و ب تایبەتی ژی وێژە، ژ ورا و ب شوون ڤە دەست پێ دکە؛ یانی گاڤا کو تاکەکەس موداخالەیی بەرھەمەکە گشتی بکە و ل سەر وێ، ب فۆرمەکە شەخسی و شێوازەکە شەخسی و خەیال و تەڤنەکە شەخسی ڤە، وێ چیرۆکێ ژ نوو ڤە بافرینە ئان ژی چیرۆکەکە دن ژێ ئاڤا بکە. نڤیسکار ھەمان چیرۆکێ ڤێ جارێ د رێیا شەخسێ خوە رە دیسا ل جڤاکێ ڤەدگەرینە. لەوما ژی، ئەم چالاکیا وێژەیا رۆمانا کوردی دبن ھەتا مەم و زینا ئەھمەدێ خانی کو تێ دە ھم شۆپێن وێژەیەکە نوو ھەنە و ھم ژی تێگھیشتنەکە نوویا وێژەیی و سیاسی ھەیە کو مە ژێ رە گۆتیە "کوردانیا بیرەوەر" . ھنگێ "بیرا کوردی"یا کو ئەمێ د وێژەیێ دە بەھس بکن و ژ خوە رە وەکە مەتۆد بگرن "بیرەکە بیرەوەر"ە کو تێ دە خاترێ "کاملی" و "کوردەواریبوونێ" بلندە. ئەھمەدێ خانی ژی ژ بۆ مە د ڤی واری دە نموونەیا ھەری خورتە، ھەرچەند ل جەم مەلایێ جزیری ژی مرۆڤ دکارە ھن نوانسێن بەربچاڤیێن ھەلوێستێن وی ببینە ژی. ژ خوە خانی ب خوە ژی د مەم و زینێ دە خوە ب مەلایێ جزیری و فەقیێ تەیران و ئەلی ھەریری ڤە گرێ ددە.
پشتی میناکا ئەھمەدێ خانی و خەباتا ل سەر مەم و زینێ، ئێدی پەیڤا کو ئەمێ بنڤیسن ژ ئالیێ خوەندەڤانێن مە ڤە باش ھاتیە فاھمکرن: ئەم وێژەیا کوردی ب سەرێ خوە ڤە ناھەسبینن و وێ د سینۆرێن جۆخرافیک دە نانرخینن. ستاتو و ئەرکا بەرھەما وێژەیی ئێدی گوھەریە. وێژەیا کوردی ژی د ناڤا وێژەیێن زمانێن دن دە و ب وان و ل سەر وان و ژ وان ئاڤا دبە، لەورە بیرا وێ ئێدی سینۆران ناس ناکە و، ژ خوە، د ڤێ دەما مە دە بسینۆرکرنەکە وێژەیییا جۆخرافیک ئانجاخ سافکیەک

ئیبراھیم سەیدۆ