Skip Navigation Links
Destpêk
Nivîsar
Ziman
Peyvistan
Helbest
Çîrok
Mamik
Leyistok
Çandî
Kurdîgeh
Pêwendî
Arşîv
Skip Navigation Links
Zinarê Ednanê Melleyî
 
Çima Badînî Devokek a Kirmancîyê ye? --- چما بادینی دەڤۆکەکا کرمانجیێ یە؟
2014-08-14 11:59
Zinarê Ednanê Melleyî
info@kurdigeh.com

Çima Badînî Devokek a Kirmancîyê ye?

Min cara dî behsa wê yekê kir ko Badînî devokek a Kirmancîyê ye. Herçende min nivîsî bû ko "ziman di dîrokek a kevin da, ji ber sedem ên cida cida, li ser hindek çeqan parvedibin û paşî di navber a wan çeqan da cidahî yên giring peyda dibin. Di zimanvanîyê da dibêjin wan çeqan zarava." herwesa min nivîsî bû ko "di zimanî da yan jî di zaravayê da cidahî yên biçûktir ko herêm bi herêm, gund bi gund an jî mal bi mal û heta mirov bi mirov cida dikin hene. Di zimanvanîyê da dibêjin wan cidahîyan jî devok" lê hevalekî got min ko wî nivîsar a min neecibandîye. Wî got: "gotar a te gellek hişk e! Herwesa te çi delîl jî neînane ko xwandevan bi gotin a te razî bibin. Hema te tenê gotîye ko Badînî devokek a kirmancîyê ye!"

Herçende ew herdu şirove yên min li berahîyê kirîn têra wê yekê hene ko xwandevan razî bibin. Lê ez dê bitir zelal bikim. Di navber a Kirmancîyê û Soranyê da cidahî yên giring hene. Cidahî yên navber a wan ne tenê di peyvan da dîyar dibin. Ew di rêzimanê û dengsazîyê û hindek warên dî jî da dixoyên. Jibo nimûne, nijar anko pêkhate ya Kirmancîyê weha ye; "kirde + bireser + lêker". Wekî "min sêv xwar". Helbet di pirranî ziman ên Ewropayî da "kirde" li berahî ya hevokê ye. Lê nijara Soranîyê weha ye; "(kirde) + bireser + kirde + lêker". Wekî "(min) sêwim xward".

Ew ên di nav kivanan da gellek caran naên gotin û nivîsîn. Tirkî û Farisî jî li ser vê nijarê diên nijandin. Lê cihnav ê nîsek di wan herdu zimanan da diçit ser lêkerê. Faris dibêjin: "(men) sîb xordem", Tirk dibêjin "(ben) elma yeceyîm". Di Soranîyê jî da, jibo lêker ên derbazbûyî, weha ye. Wekî "(min) dezanim". Ev yek ji cidahî yên giring ên navber a Kirmancîyê û Soranîyê ye. Kirmancî û Soranî di mesele ya nêr û mêyan jî da wekî yek nînin. Ji xwe Zazakî ji wan herduyan cidatir e. Zazakî gellek caran wekî Elmanîyê ye. Di ziman ê Elmanan da, ji hevokekê bo ya dî, hemî tişt diên guhertin. Zazakî jî weha ye. Behsê xeberî, "golko sûr yeno" yanî "golkê sor diêt". Lê gava golik mê bit, "golika sûre yena". Û jibo komek a golikan jî, "golikê sûrî yenê". We dît? Hersê peyv di navber a sê rêzikan da hatin guhertin. Ev tişt di Kirmancîyê da nîne. Helbet di navber a Kirmancîyê û zarava yên dî yên ziman ê Kurdîyê da jî cidahî yên weha giring hene. Her ji ber van cidahîyan e ko hindek kes dibêjin Lurî zimanek ê xweser e. Yanî Lurîyê cidahî yên yekkcar giring û berçav hene. Zarava ji alî yê dengsazîyê ve jî ji hev cida ne. Kirmanc dibêjin: dil, gul, htd.

Lê Soran wan bitir dişidînin. Ew dibêjin: dill, gull, htd. Helbet çi cidahî yên weha giring û berçav di navber a Badînîyê û devok ên dî yên Kirmancîyê da nînin. Rêziman a wan yek e, dengsazî ya wan yek e, û htd. Cidahî yên navber a wan gellek biçûk in. Ew cidahî jî di dîrokek a nêzîk da ji ber hindek sedem ên sîyasî û cihnaskî peyda bûne. Yanî Badînî jî wekî Botanîyê, Hekarîyê, û gellek devok ên dî devokek a Kirmancîyê ye.
-----------------------------
Zinarê Ednanê Melleyî


چما بادینی دەڤۆکەکا کرمانجیێ یە؟

زنارێ عەدنانێ مەڵەی

من جارا دی بەحسا وێ یەکێ کر کۆ بادینی دەڤۆکەکا کرمانجیێ یە. ھەرچەندە من نڤیسی بوو کۆ "زمان د دیرۆکەکا کەڤن دا، ژ بەر سەدەمێن جدا جدا، ل سەر ھندەک چەقان پارڤەدبن ئوو پاشی د ناڤبەرا وان چەقان دا جداھی یێن گرنگ پەیدا دبن

. د زمانڤانیێ دا دبێژن وان چەقان زاراڤا." ھەروەسا من نڤیسی بوو کۆ "د زمانی دا یان ژی د زاراڤایێ دا جداھی ێن بچووکتر کۆ ھەرێم ب ھەرێم، گوند ب گوند ئان ژی مال ب مال و ھەتا مرۆڤ ب مرۆڤ جدا دکن ھەنە. د زمانڤانیێ دا دبێژن وان جداھیان ژی دەڤۆک" لێ ھەڤالەکی گۆت من کۆ وی نڤیسارا من نەجباندیە. وی گۆت: "گۆتارا تە گەلەک ھشکە! ھەروەسا تە چ دەلیل ژی نەئینانە کۆ خواندەڤان ب گۆتنا تە رازی ببن. ھەما تە تەنێ گۆتیە کۆ بادینی دەڤۆکەکا کرمانجیێ یە!"

ھەرچەندە ئەو ھەردو شرۆڤە یێن من ل بەراھیێ کرین تێرا وێ یەکێ ھەنە کۆ خواندەڤان رازی ببن. لێ ئەز دێ بتر زەلال بکم. د ناڤبەرا کرمانجیێ و سۆرانیێ دا جداھی يێن گرنگ ھەنە. جداھی يێن ناڤبەرا وان نە تەنێ د پەیڤان دا دیار دبن. ئەو د رێزمانێ و دەنگسازیێ و ھندەک وارێن دی ژی دا دخۆیێن. ژبۆ نموونە، نژار ئانکۆ پێکھاتەیا کرمانجیێ وەھایە؛ "کردە + برەسەر + لێکەر". وەکی "من سێڤ خوار". ھەلبەت د پڕانی زمانێن ئەورۆپايی دا "کردە" ل بەراھیا ھەڤۆکێ یە. لێ نژارا سۆرانیێ وەھا یە؛ "(کردە) + برەسەر + کردە + لێکەر". وەکی "(من) سێوم خوارد". ئەوێن د ناڤ کڤانان دا گەلەک جاران نائێن گۆتن ئوو نڤیسین. ترکی ئوو فارسی ژی ل سەر ڤێ نژارێ دئێن نژاندن. لێ جھناڤێ نیسەک د وان ھەردو زمانان دا دچت سەر لێکەرێ. فارس دبێژن: "(مەن) سیب خۆردەم"، ترک دبێژن "(بەن) ئەلما یەجەیيم". د سۆرانیێ ژی دا، ژبۆ لێکەرێن دەربازبوويی، وەھا یە. وەکی "(من) دەزانم". ئەڤ یەک ژ جداھی يێن گرنگ ئێن ناڤبەرا کرمانجیێ ئوو سۆرانیێ یە. کرمانجی ئوو سۆرانی د مەسەلە یا نێر ئوو مێیان ژی دا وەکی یەک نینن. ژ خوە زازاکی ژ وان ھەردویان جداترە. زازاکی گەلەک جاران وەکی ئەلمانیێ یە. د زمانێ ئەلمانان دا، ژ ھەڤۆکەکێ بۆ یا دی، ھەمی تشت دئێن گوھەرتن. زازاکی ژی وەھا یە. بەحسێ خەبەری، "گۆلکۆ سوور یەنۆ" یەعنی "گۆلکێ سۆر دئێت". لێ گاڤا گۆلک مێ بت، "گۆلکا سوورە یەنا". ئوو ژبۆ کۆمەکا گۆلکان ژی، "گۆلکێ سووری یەنێ". وە دیت؟ ھەرسێ پەیڤ د ناڤبەرا سێ رێزکان دا ھاتن گوھەرتن. ئەڤ تشت د کرمانجیێ دا نینە. ھەلبەت د ناڤبەرا کرمانجیێ ئوو زاراڤایێن دى یێن زمانێ کوردیێ دا ژی جداھی يێن وەھا گرنگ ھەنە. ھەر ژ بەر ڤان جداھیانە کۆ ھندەک کەس دبێژن لوری زمانەکێ خوەسەرە. یەعنی لوریێ جداھی يێن یەککجار گرنگ ئوو بەرچاڤ ھەنە. زاراڤا ژ ئالیێ دەنگسازیێ ڤە ژی ژ ھەڤ جدا نە. کرمانج دبێژن: دل، گول، ھتد. لێ سۆران وان بتر دشدینن. ئەو دبێژن: دڵ، گوڵ، ھتد. ھەلبەت چ جداھی يێن وەھا گرنگ و بەرچاڤ د ناڤبەرا بادینیێ و دەڤۆکێن دى یێن کرمانجیێ دا نینن. رێزمانا وان یەکە، دەنگسازیا وان یەکە، ئوو ھتد. جداھی يێن ناڤبەرا وان گەلەک بچووکن. ئەو جداھی ژی د دیرۆکەکا نێزیک دا ژ بەر ھندەک سەدەمێن سیاسی و جھناسکی پەیدا بوونە. یەعنی بادینی ژی وەکی بۆتانیێ، ھەکاریێ، و گەلەک دەڤۆکێن دی دەڤۆکەکا کرمانجیێ یە.