Skip Navigation Links
Destpêk
Nivîsar
Ziman
Peyvistan
Helbest
Çîrok
Mamik
Leyistok
Çandî
Kurdîgeh
Pêwendî
Arşîv
Skip Navigation Links
Gul Demîrdag
 
aştî û şer --- ئاشتی و شەر
2014-08-19 09:10
Gul Demîrdag
înfo@kurdigeh.com
Mirov da ko daxwazên xwe bi dest bixin hêza xwe bi kar tînin û şer dikin.

Hêz bi xwezayî di nêv mirovan da heye. Mirov wekî ko dema tî/têhn dibe avê vedixwe an jî dema ko birçî dibe xwarinê dixwe, ji berê jî dema dixwestin pirsgirêkan çareser bikin li hev dixistin. Li destpêka jiyanê her gav şer û li hev xistin dibe ko derbikeve holê. Çavê hinekan bikeve tiştên xelkê, normal e ko şer derbikeve û ew jî dibe sedema pirsgirêkên mezin.

Ji ber wan tiştan mirovan biryar dane ko rêzîkan/qaîdeyan çêbikin. Ji bo ko hêza mirovan nebe rêvebirê her tiştan. Divê rêzik jî berjewendîyên herkesan têxe nava xwe.
Ji bo jiyaneka xweştir, rêzikên ko mirov hildibijêre "qanûn" an jî "hiqûq" e.

Heke ji bo kirinekê heqê mirovan hebe ew tê wê maneyê ko civatê ji wê kirinê re destûr daye û ti rêzikan ew kirin qedexe nekiriye.

Gelo mirovên bihêz yê çawa guhê bidin qaîdeyan?
Kesên bihêz herdem dikarin hêza xwe bikar bînin ji bo pêkanîna daxwazên xwe. Ti kes nikare hêza kesekê/î jê bistine. Ji ber wê divê hêzeka welê hebe ko ji hemî hêzan bihêztir bibe, da ko hemî kes guhê xwe bidin qaîdeyan.

Ji xwe aşitî jî bi wê hêzê tê pêkanîn. Mirov dema ko dest ji bikaranîna hêzên xwezayî berde û hêzên ji ya wan xurttir qebûl bike wê demê aşitî pêk tê. Navê wê hêza xurt "hêzên ewlekarîyê" ye.

Mirov qaîdeyan, qanûnan û hiquqek pêk tînin, ji bo ko millet guhê xwe bidin qanûnan jî hêzên ewlekarîyê pêk tînin. Êdî mirov piştî wan tiştan ji bo aşitîyê dest ji şerê xwezayîyê berdidin. Mirov ji jiyana seretayî derbasî sîstema hiquqê dibin. Ew guhortinek mezin e. Li cihê hêz êdî hiquq heye, li cihê "qanûna herî bihêz" êdî qanûn heye.

Bi xêra qanûnan mirov civatan pêk tînin û kom bi kom tên cem hev û dewletan çêdikin.
Dewlet: axeka welê ye ko, li ser wê însan dijîn, sinorên wê dîyar in û hemî kes guhê didineynî qanûnê.

Jiyana civakê, jiyana gelek mirovan ya bi hev re ye, naskirina qaîdeyan û civakê û qebûl kirina wan e.
-Gelo aşitî xwezayî ye?

Heke demekê dirêj şer nebe mirov herdem di nêv aşitîyê de bijî, dialime aştiyê û xwezayî dibîne. Mesela li Rojavayê Ewropayê de mirovên ciwan (ji 50 salê bicûktir) qet şer nedîtine. Herdem di nêv aşitîyê de bûne. Ji ber wê aşitî ji wan re wekî tişteka xwezayî tê. Gelek kes îhtîmal nadin ko rojek aşitî biqede.

Lêbelê ji bo ko aşitî bidome û bê parastin divê mirov bizane ko aşitî ne tişteka xwezayîye. Ew mijarekê pir muhîm e. Lê ji ber çi nizanim em herdem wê tiştê ji bîr dikin...
Dema ko em wê tiştê bi rastî jî ji bîr bikin em ji xwezayîya aşitîyê re ji dil bawerî bînin wê demê em ê avakirina wê jî ji bîr bikin û îhtîmalê destpê kirina şer yê derkeve holê.

Lê bes şer herdem ne xerab e, ji bo dewletan normal e.

Heke du dewletên cîran ji bo axê şer bikin tişteka nenormal tûne ye. Di nêv dewletan de dibe ko hêz jî bê bikaranîn. Dema mirov xwedîyê cihekê bibe helbet ew ê wî cihê xwe jî biparêze. Ji ber wê yê sînorên xwe bihêz bikin û çekan çêkin, leşker û artêşan ji bo şerî amade bikin.

Lê bes şer gav bi gav dijwartir û talûkedar dibin. Ji berê di şerî de an gund dihatin şewitandin an jî bajar dihatin xerab kirin. Helbet însan jî dihatin kuştin lê ne bi hezaran însan bûn. Îro êdî xesara şeran ne bihesab e. Niho di destê însanan de çekên welê talûkedar hene ko di carekê de dikarin dewletekê xerab bikin, bi mîlyonan însanan bikujin. Ew qasê bihêz in.

Divê mirov qedrê aşitîyê bigre û wê biparêze di nêv netewa xwe de.
----
:: Gul Demîrdag
------------------

مرۆڤ دا کۆ داخوازێن خوە ب بەست بخە ھێزێ خوە بکار تینن و شەر دکن.

ھێز ب خوەزایی د نێڤ مرۆڤان دا ھەیە. مرۆڤ وەکی کۆ دەما تی دبە ئاڤێ ڤەدخوە ئان ژی دەما کۆ برچی دبە خوارنێ دخوە، بەری ژی دەما دخوەستن پرسگرێکان چارەسەر بکن ل ھەڤ دخستن. د ژییانا سەرەتایییێ دە ھەر گاڤ شەر و ل ھەڤ خستن دبە کۆ دەربکەڤە ھۆلێ. چاڤێ ھنەکان بکەڤە تشتێن خەلکێ دە نۆرمالە کۆ شەر دەربکەڤە و ئەو ژی دبە سەدەما پرسگرێکێن مەزن.
ژ بەر وان تشتان مرۆڤ بریار دانە کۆ رێزیکان چێبکن. ژ بۆ کۆ ھێزا مرۆڤان نەبە رێڤەبرێ ھەر تشتێ. دڤێ رێزکان ژی بەرژەوەندییا ھەرکەسان تێخە ناڤا خوە.

ژ بۆ ژیانەکا خوەشتر، رێزکێن کۆ مرۆڤ ھلدبژێرە "قانوون" ئان ژی "ھقووق"ە.
ھەکە ژ بۆ کرنەکێ ھەقێ مرۆڤان ھەبە ئەو تێ وێ مانەیێ کۆ جڤات ژ وێ کرنێ رە دەستوور دایە و ت رێزک وێ کرنێ قەدەخە نەکریە.
گەلۆ مرۆڤێن بھێزیێ چاوا گوھێ بدن قایدەیان؟
کەسێن بھێز ھەردەم دکارن ھێزێن خوە بکار بینن ژ بۆ پێکانینا داخوازێن خوە. ت کەس نکارە ھێزا کەسەکێ/ی ژێ بستنە. ژ بەر وێ دڤێ ھێزەکا وەلێ ھەبە کۆ ژ ھەمی ھێزان بھێزتر ببە، دا کۆ ھەمی کەس گوھێ خوە بدن قایدەیان.

ژ خوە ئاشتی ژی ب وێ ھێزێ تێ پێکانین. مرۆڤ دەما کۆ دەست ژ بکارانینا ھێزێن خوەزایی بەردە و ھێزێن ژیا وان خورتتر قەبوول بکە وێ دەمێ ئاشتی پێک تێ. ناڤێ وێ ھێزا خورت "ھێزێن ئەولەکارییێ"یە.

مرۆڤ قایدەیان، قانوونان و ھقوقەک پێک تینن، ژ بۆ کۆ مڵەت گوھێ خوە بدن قانوونان ژی ھێزێن ئەولەکارییێ پێک تینن. ئێدی مرۆڤ پشتی وان تشتان ژ بۆ ئاشتییێ دەست ژ شەرێ خوەزایییێ بەرددن. مرۆڤ ژ ژیانا سەرەتایی دەرباسی سیستەما ھقوقێ دبن. ئەو گوھۆرتنەک مەزنە. ل جھێ ھێز ئێدی ھقوق ھەیە، ل جھێ "قانوونا ھەری بھێز" ئێدی قانوون ھەیە.

ب خێرا قانوونان مرۆڤ جڤاتان پێک تینن و کۆم کۆم تێن جەم ھەڤ و دەولەتان چێدکن. دەولەت: ئاخەکێ وەلێیە کۆ، ل سەر وێ ئینسان دژین، سنۆرێن وێ دییارن و ھەمی کەس ژ ئەینی قانوونێ رە گوھێ ددن.

ژیانا جڤاکێ، ژیانا گەلەک مرۆڤانیا ب ھەڤ رەیە، ناسکرنا قایدەیان جڤاکێ و قەبوول کرنا وانە.

-گەلۆ ئاشتی خوەزایییە؟

ھەکە دەمەکێ درێژ شەر نەبە مرۆڤ ھەردەم د نێڤ ئاشتییێ دە بژی، ژ ئاشتییێ رە دالمە و خوەزایی دبینە. مەسەلا ل رۆژاڤایێ ئەورۆپایێ دە مرۆڤێن جوان (ژ ٥٠ سالێ بجووکتر) قەت شەر نەدیتنە. ھەردەم د نێڤ ئاشتییێ دە بوونە. ژ بەر وێ ئاشتی ژ وان رە وەکی تشتەکا خوەزایی تێ. گەلەک کەس ئیھتیمال نادن کۆ رۆژەک ئاشتی بقەدە.
لێبەلێ ژ بۆ کۆ ئاشتی بدۆمە و بێ پاراستن دڤێ مرۆڤ بزانە کۆ ئاشتی نە تشتەکا خوەزایییە. ئەو مژارەکێ پر موھیمە. لێ ژ بەر چ نزانم ئەم ھەردەم وێ تشتێ ژ بیر دکن...

دەما کۆ ئەم وێ تشتێ ب راستی ژی ژ بیر بکن ئەم ژ خوەزایییا ئاشتییێ رە ژ دل باوەری بینن وێ دەمێ ئەمێ ئاڤاکرنا وێ ژی ژ بیر بکن و ئیھتیمالێ دەستپێ کرنا شەریێ دەرکەڤە ھۆلێ.

لێ بەس شەر ھەردەم نە خەرابە، ژ بۆ دەولەتان نۆرمالە.

دو دەولەتێن جیران ژ بۆ ئاخێ شەر بکن تشتەکا نەنۆرمال توونەیە. د نێڤ دەولەتان دە دبە کۆ ھێز ژی بێ بکارانین. دەما مرۆڤ خوەدییێ جھەکێ ببە ھەلبەت ئەوێ وێ جھێ خوە ژی بپارێزە. ژ بەر وێیێ سینۆرێن خوە بھێز بکن و چەکان چێکن، لەشکەر و ئارتێشان ژ بۆ شەری ئامادە بکن.

لە بەس شەر گاڤ ب گاڤ دژوارتر و تالووکەدار دبن. بەری د شەر دە ئان گوند دھات شەوتاندن ئان ژی باژار دھات خەراب کرن. ھەلبەت ئینسان ژی دھاتن کوشتن لێ نە ب ھەزاران ئینسان بوون. ئەورۆ ئێدی خەسارا شەران نە بھەسابە. ئەورۆ د دەستێ ئینسانان دە چەکێن وەلێ تالووکەدار ھەنە کۆ د جارەکێ دە دکارن دەولەتەکێ خەراب بکن، ب میلیۆنان ئینسان بکوژن. ئەوقاسێ بھێزن.

دڤێ مرۆڤ قەدرێ ئاشتییێ بگرە و وێ بپارێزە د نێڤ نەتەوا خوە دە.

----
:: گول دەمیرداگ