Skip Navigation Links
Destpêk
Nivîsar
Ziman
Peyvistan
Helbest
Çîrok
Mamik
Leyistok
Çandî
Kurdîgeh
Pêwendî
Arşîv
Skip Navigation Links
 
[rexne] Mîrname: berhemeke taybet
2012-04-28 21:30
:: Bawer RONAHÎ
info@kurdigeh.com
Walter Benjamîn dibêje: Hemû berhemên hêja yên wêjeyî an terzeke kevn bidawî dikin an jî terzeke nû didin destpêkirin, ango ‘weq’ayên taybet’ in.
Hin berhem duqatî taybet in ji ber ku hem terzek bidawî dikin hem yekî nû diafirînin. Berhemên bi vî rengî di wêjeyê de –nexasma wêjeya kurdî de- kêm in.

Bi nirx û pîvanên W. Benjamîn mirov dikane bêje wêjeya kurdî (ev gotina ‘wêjeya kurdî’ ne hemwateya ‘wêjeya kurdan’ e ji ber ku wêjeya kurdan ne bitenê kurdî ye) ji mêj ve ye berhemek taybet neafirandiye. Romana kurdî a nûjen demeke dirêj e bi heman tevnê heman tayê dirêse û heman qûmaşê diafirîne. Ji ber vê yekê jî kurdiyê de berhemek xwedî ‘estetîk û hêjayiya cîhanî’ dernakeve holê.

Piştî romana Jan Dost, Mîrname (1) hate çapkirin niqaşên kûr der barê terz, vegotin û mijarên romana kurdî de hatin kirin. Mîrname hem bi mijara xwe hem vegotina xwe û hem jî bi vebêjerên xwe terzek nû romana kurdî a hemdem de afirand. Çima?

MIJAR

Mijara sereke ya romanê jehrdayîn û kuştina Ehmedê Xanî ye. Paşperdeya romanê li ser alozî û lihevnekirinên navbera Xanî, Mîr û civakê de ava dibe. Le roman bi vî bûyera jehrdayînê gellek rastiyên civakî, tesewwufî û sîyasî jî di rûpelên xwe de bi awayekî nuxumandî dihebîne.

Roman bi vê bûyera jehrdayînê peywira xwe diqedîne û pirsek gellek balkêş di mejuyê xwendevanê/î de diteqîne: “Gelo Ehmedê Xanî hate kuştin?” (Dibe ev yek ne rast be, ango Ehmedê Xanî nehatibe kuştin û mijara romanê tenê fantaziyek nivîskar Jan Dost be jî. Lê gumanek bi vî rengî tena serê xwe dikane bibe mijara dehan roman, nivîs, civat û gotaran. )

Mijar yekane ye. Bi tertîbeke hosteyî hatî çêkirin, jehr tev li hibrê tê kirin û bi wê hibra jehrî pirtûkek (Şêrîn û Xusrewa Nizamî) tê nivîsandin. Xanî pirtûkê dixwîne. Bi her destdana rûpelên pirtûkê “jehra Silêmanî” roj roj têkelî xwîna wî dibe. Dawiyê de jî ji jehrê dimirê.

Gava ku bûyer rû dide gellek serpêhatî û çîrokên nas, nêz û xizmên Xanî jî têkelî mijara romanê dibin.



VEGOTIN Û VEBÊJER

Roman bi vegotinek paqij û herikbar bi tehma efsaneyek diçe serî. Lehengên romanê her yek bi vegotina serpêhatiyên xwe mijarê dixemilînin û her yek bi şêweyek cuda vebêjiyê dikin. Leheng giş peywir, nav, malbat, serpêhatiyên cur bi cur û meseleyên xwe bi awayek zelal tînin ziman.

Ji bilî terza nivîsandina romana klasîk Mîrname -bi pirdengiyê- bi çîrokên cuda cuda balê dikişîne. Ji xwe taybetiya berhemê jî ji vî pirdengî, vegotin û ji wan vebêjerên ku her yek lehengiya çîroka xwe û di heman demê de lehengiya “çîroka mezin” dikin pêkhatiye. Çawa?

Hejmara vebêjeran ji bilî vebêjarê/î destpêka romanê (beşa yekem ya bi navê “Sibehek bi baran bû”) bîst û yek in. (Roman ji bîst û sê beşan hatiyê pê ; yek jê name ye û beşa yekem de jî vebêjer ne diyar e.)

Hemû vebêjer bi çîroka xwe dest bi vegotinê dikin. Mînak: Şengê (dîlbera Xanî) evîna xwe û ya Xanî, nalbend çîroka nalbendiya xwe, Xalidê çolaq şerê ku destê wî jê dizîye û navê wî kiriye ‘çolaq’, Recebê Terzî serpêhatiyên xwe yên Stenbolê qewimîne û hwd vedibêjin. Vebêjer bi vê şêweyê pêşî ji mijara romanê ya sereke diqetin û serpêhatî û çîrokên xwe yên dûr û dirêj vedibêjin û dawiyê jî mijar tê ser Xanî. Her leheng der barê nexweşî û mirina Xanî, fikr û berhemên wî (taybetî jî Mem û Zîn), hevaltî, dostî û nasîniya xwe û wî, bîr û baweriyên xwe yên der barê wî de vedibêjin. Di vê vegotinê de sê xalên balkêş hene. Yek ji van barana hibrê ya ku dema Xanî tê vaşartin dibare ye. ( Lê lihevnekirinek li vê xalê de rû dide, ango hinek ji lehengan vê wek kerametekî Xanî dihesibînin lê hinek ji wan dibêjin derew e, tiştek wisa rû neda û jê bawer nakin. Mînak, Şêx Seyfeddînê Cubbeşîn dibêje; “…bi serê Qûtbê exlatî ne hibr bû. Reş bû erê, lê dibe ku tev li dûyê pixêrikan (ocaxan) bûbe…”) (2) Xala duwemîn jehrdayîn û kuştina Xanî ye. Ji xwe ev yek mijara romanê ya sereke ye. Leheng vê de jî lihevnakin û hinek ji wan dibêjin Xanî bêdujmin bû, dê kî û çima wî bikuje? Xala sêyemîn jî vemirîna çiraxên Bazîdê ne. Dibêjin ku şeva Xanî emrê Xwedê dike hemû malan de çirax sê caran vedimirin. (Lê dîsa jî leheng bi lihevhatinekê vî bûyerê napejirînin.)

Ji vebêjeran tenê yek ji mijara sereke –kuştina Xanî- diqete û xwerû çîroka xwe vedibêje: Mîr Evdilfettahê Pisyanî. Rexsernivîsên çîroka Mîr ev in: “Şêrîn”, jina Mîr e; “Şahîn”, hespê wî ye; “Şihab” jî bazê wî ye. Ango Mîr mirina Xanî hêjayî vegotinê nahesibîne û kibra xwe û lihevnekirina xwe û Xanî dide xuyakirin, naçe nimêja canazeyê Xanî jî û heya gehe nameya ku Xanî ji wî re şandî jî naxwîne, vedigerîne.



PEYAMA ROMANÊ Û PEND Û ŞÎRETÊN XANÎ

Roman bi beşa Mîrname diqede û nameya ku Xanî ji Mîr re şandiyê dibe ‘peyama romanê’. (Balkêş e ku roman bi vî beşê diqede û mijar û navê romanê bi vê navkirina “Mîrname”yê pir lihevhatiye.) Her çend name ji ber baranê şil bûbe û hin rêzên nameyê neyên xwendin jî têr û tijîya xwe şîret û peyamên Xanî dike. Pend û şîretên Xanî ku ji Mîr re dike bi xwezayî tesewwuf, fikr û raman, bîr û bawerî, xwestek û wesyeta Xanî jî radixe ber çavan.

Hin gotin ji nameya Xanî:

“Ey Mîr:
Zulm û sitema Romê nayête tehemmulê…………………………………………………………. Eceman jî Kurmanc dane ber tîred………………………………………… em di nav wan de bûne berxê kêrê. ……………………………… niha qeweta Romê kêm dibe. Gawirêd ku gawir in jî bindestiya wan nema qebûl dikin û li ber wan şûr dikişînin, çi gazin ji me ye?……………………………….

(…)

Ey Mîr:
Wesyeta min ev e. Te di jiyana min de li min guhdarî nekir, omîd ew e ku paşî mirina min bi wesyeta min bikî……………… heta tu dikarî dûrî Romê be, li wan ewle nebe. Hindî ji wan dûr bî ewçende nêzîkî Xwedê yî………… (3)

NIQAŞÊN SER ROMANÊ; PORNO, EROTÎZM(4)

Serpêhatiyên “Şengê” û yên “Mirovê rûgirtî” dibin mijara rexneyan. Ji ber ku şeva zewaca Şengê têkilîyên wê û mêrê wê bi erotîzmê hatiye hunandin. Mirovê rûgirtî jî qunek e û beşa wî de çîrokên wî û kurbazan bi awayek pornografik diçin serî. Yek ji wan kurbazên ku bi Mirovê rûnuxamtî dikevin têkiliyê jî bavê wî bi xwe ye. Xuya ye ku ev tiştên ha hin mirovên “xwedî etîk û exlaq” nerihet dike.

Piştî roman derket gellek niqaş ser hatin kirin û rexnekirinek tûj peyda bû. Rexne jî bi gelemperî ser porno û erotîzma romanê bû. Newekirina hin xwendevan û çend nivîskaran ev bû: “Roman qala Ehmedê Xanî dike lê maşaellah tu ji erotîzmê bigrî heya pornoyê û heya gehe kurbaziyê/kurhebîniyê (oglancilik) her tişt tê de heye. Mirovekî wek Xanî pîroz û hêja çawa dibe bi wan tiştên ‘pîs û qirêj’ re heman pirtûkê de cîh bigire?”
Tişta balkêş ew e ku mirovê ku ev rexnegirên “dilşewat û dijberê/î erotîzmê” dixwazin biparêzin Ehmedê Xanî ye. Xanî kî ye? Nivîskarê ku yekem car erotîzm û heya gehe pornografî xiste wêjeya nivîskî ne Xanî bi xwe ye? (Ji xwe mirov binêre hemû berhemên kurdî yên “devkî” serdanpê tijî erotîzm e, mînak: “sing û berê bêrîvana min mîna berfa spî ye”, “wê ji hemamê derketî çû wey li min memik sêv” û hwd)

Îcar ev “niqaşhez”ên ecêb dewa çi dikin gelo?

Tê zanîn ku bazara kurdî kesat e, xwendevanên kurdîhez pir kêm in û pirsgirêkên mezin li ber weşangeriyê hene. Lê xwendevan û hin nivîskarên me yên “xwedî eqlaq û îman kamil” jî ketine derdê erotîzm û pornoyê. “Gelo porno/erotîzm bila wêjeyê de hebe an tunebe?”
Me hemû tişt qedand maaşellah, derdê me tenê ma ev niqaş!?

Tişta xelet ne ew e ku kurd wêjeyê de cîh bidin porno û erotîzmê. Xeletî ew e ku bi awayek kevneşop-perestî mirov ji rastiyên jiyanê dûr bikeve. Çima kurd porno û erotîzmê nekin mijara wêjeyê? Qey kurd (haşaaa!) nikarin wan “îşên me’lum” bikin? Qey jiyana kurdan a rojane de “ev tiştên pîs û heram û qirêj” cîh nagirin?

Xuya ye ku gelî xwendevanan, ev niqaşên bêkêr û beradayî dê demeke dirêj stûyê wêjeya me bişidînin. ( Ji xwe nêzî du sed heştê –nizanim çend jî ser- salan pêşî van niqaş û rexneyên ecêb, Ehmedê Xanî jî ji ber vegotina şeva zewaca Tajdîn û Sitî -ji Mem û Zîn- bi heman şêweyê dihat rexnekirin. Heya gehe hinekan ji ber vî yekî Xanî wek “zindiq”, “zimandirêj”, “jidînderketî” û “pesindarê zinakariyê” binavdikirin. Ev mesele romanê de jî heye û balkeş e ku kujerên Xanî vegotina erotîzm û pornoyê dikin “behane”yek ji xwe re.)

Wêjeya cîhanî (em nikarin şûna “cîhanî” bibêjin “gerdûnî” ji ber ku haya me ji hemû gerdûna me tune) bi kar û xebatên bêsansur hatiye afirandin. Wêjevanan bi gellek caran têkiliyên erotîk û pornografîk di berhemên xwe de bikaranîne. Ji ber vê yekî xwendevan, weşanger an rexnegir (hin caran ev dibe sîyasetmedar jî) nema divê bi vî awayî rexneyan bikin. Ango, eger rexne hebe pêwist e ku estetîk, ziman û vegotina berhemê –bi awayek “ojektîf û zanistî”- bê rexnekirin. Em dikarin bibêjin “çima ev tişt ‘wilo’ hatiye nivîsandin” lê em nikarin bibêjin “ev tişt çima berhemê de ‘heye/tune’.” Ev yek mijara azadiya nivîskar e, meseleyek kûr û dirêj e û mijara nivîsek din e.

KURT(D)E-REXNEYA DAWÎ

Mîrname, bi zimanê xwe, bi dewlemendiya çîrok û çîrvanokên xwe, bi mijar û vegotin û vebêjerên xwe, bi terz, uslûb û estetîka xwe romanek hêja û “yekane” ye. Ji bo wêjeya kurdî -wekî romana Mehmed Uzun, Bîra Qederê- qonaxek nû ye û deriyek ku vedibe dinyaya wêjeya cîhanî ji me re vedike. Wextê me wêjeya xwe bi niqaş û rexneyên bêkêr û beradayî xilaskir dê Mîrname wek “şaheser” bê binavkirin.

Û yên ku Mîrnameyê dikin mijara niqaşên “erotîzm-merotîzm”ê jî çîrokek ji koçeran:

Keçekê koçer (haşa ji civatê) tirek dike û bavê wê jê dipirse;
“Keça min te çima tir kir?”
Keçik dibêje: “Ê çima filankesê îro dasa me bir?”
Bavê keçikê dikene û dibersivîne:
“Keça min, tir kû ve das kû ve?”

ÇAVKANÎ
--------
1) Dost, Jan, Mîrname, Weşanên Awesta, Stenbol, 2008
2) Ji pirtûkê, Beşa “Şêx Seyfeddînê Cubbeşîn”, Rûpel: 136
3) Ji pirtûkê, Beşa “Mîrname”, Rûpel: 227-228
4) Di vê mijara niqaşan de binêrin:
-Nivîsa Jan Dost ya bi navê “Ez û Diyarname, Porno û Mîrname


***********************

:: Bawer Ronahî – www.kurdigeh.com – www.jandost.com