Skip Navigation Links
Destpêk
Nivîsar
Ziman
Peyvistan
Helbest
Çîrok
Mamik
Leyistok
Çandî
Kurdîgeh
Pêwendî
Arşîv
Skip Navigation Links
 
Li ser "Heftiyeke dirêj li Amedê" - ل سەر "ھەفتیەکە درێژ ل ئامەدێ"
2015-12-10 18:47
:: Alî BAYRAM
info@kurdigeh.com
Fawaz Husên di romana xwe ya "Heftiyeke Dirêj Li Amedê" de rewşeke panoramîk ya Kurdistanê radixîne ber çavan û bandora bûyer û guhertinên li herêmê rû dayî ya li ser civakê bi çîrokên karakterên romanê eşkere dike.

Helbet hûner karê hurguliyên nebînayî, eşkerekirina rastiya di bin perdeya mijê de ye û pêwistîya wê bi şiyanek xwedawendî heye. Jixwe sêhrek, esrarek di murekkeba pênûsê bixwe de heye û sûflorek wenda bi hemû hêz û heybeta xwe nivîskarî dehf dide ku bêyî ku xwendevan pê bihese mebesta xwe li ser rûyê kaxezê nexş bike.

Nivîskar dehlîz û korîdorên tarî yên xaçepirsa jiyanê bi hûnera xwe estetîze dike, bi şêweya vegotinek cihêreng dixemilîne û peyama xwe bi kod û sembolên hilbijartî der dike. Şêweya vegotinê çendî bi hêz be û karakterên romanê di giyanê berhemê de çiqas wenda bibin roman ewçend serkeftî dibe.

Fawaz Husên di romana xwe ya navborî de kevir, kûçeyan, kulî û çûkan dide axavtin û rih berdide ser giyanê mirî û saxan. Di her kolana Keleha Navîn ya Amedê de çîrokek zindî û dîrokek mirî heye. Nivîskar di vê ger û geşta çîrokan de xwendevan noqî deryaya Dîrokê dike.

Di tevahiya berhemê de çav û awirên tûj yê çavdêreke zêrevaniyê li sosyolojiya bajêr dike. Ji aliyekê ve birînên şer û trajediya koçberiyê, li aliyê dî « şildim bildima » zimanê Tirkî ya seranser rih û giyanê kurdewariyê li bin gûhên Keleha Amedê êxistî nivîskar gelekê diêşîne. Karakterên weke Nûrellah Ozturkdemir ê li Xana Hesen Paşa ku di romanê de weke civaknas û dîroknivîs hatiye pênase kirin qaşo ew buyerên girîng yên di tevna civatê de rû didin qeyd dike nîşan û nimûneya deformasyona giyanê kurdewariyê ye. Ji devê vî karakterî tê bihîstin ku zimanê kurdî zimanê gundiyan û nexwendeyan e. Nivîskar ji wê rewşê pir bi nîgarene û li serlehengê romanê dide gotin.

Li payitextê Kurdistanê, pênç kes nîne qîm û baweriya xwe bi zimanê xwe yê zikmakî bîne û bi wî zimanî deng bike ev nakokiyek beloq e lê di deftera dîroknivisî de cih nagire. Her wisa mijara çilmisîna zarokên kurdan jî ji ber zêdebûna zanyariyên girîng di wê deftera gunehan de nabihûre.

Nivîskar lehengê sereke yê romanê li bajarê Qedîm û dîrokî kolan bi kolan, derî bi derî, digerîne. Digel ku saw û tirsek a biyanibûnê dilê Ferzend dagîr kiriye û gupegûpa dilê wî ye dema li kolanên teng yên Amedê digere, firîşteyek li ser milê wî didane û wî ji hemî bêyomiya bajêr û awirên xêrnexwazan diparêze.

Ferzendê Amûdî geh li Keleha Navîn geh li ser Birca Bizinê ye û henaseyên kelegerma bajêr hildikişe canê xwe, geh li ber Minareya Çarling daxwaz û mirazên xwe yên baskokirî dimeyîne û li ser ava Dicleyê li ber Pira Dehderî rûdine û li kevan û stûnên wê temaşe dike.

Hêza çavdêrî û têbiniyên nivîskarê jîr li ber pêlên peyva rewan û zimanê herikbar romanê radike ser piyan û çêj û tahma zimanê kurdî ji nişka ve govendê digerîne. Nivîskar dema şayesindina xembariyê dike vê hevokê bi lêv dike;

"Dêm û lêvên wê bûbûn weke erdekê ku ji dehên salan ve baran nedîtibû û şewqek tarî herdu kortên çavên wê ji xwe re kiribûn navnîşan". Li gor baweriya min bi tenê ev hevok hêza zimanê kurdî û jîrbûna nivîskarê romanê dipeyitîne.

Ferzendê Amûdî carinan dil dibije şarê Amedê û weke bajar dişibîne Amûdê lê wî biryar daye ku bi tenê şevekê li ber sînor temaşeyî lampe û ronahiyên bajarê zarokatiya xwe Amûda Sofî Elî û Ehmedê Dîn bike û şevekê li vir biborîne, piştre, li kû re zirav dibe bila li wir biqete. Digel daxwaza çûnê ya li ber sînor tiştek heye ku dest û piyê lehengê romanê girê dide û heta ku ew vî barî ji ser milê xwe nedane nikare Amedê terk bike.

Di tevna buyeran de, buyerên ku di romanê de diqewimin, darek, « Dara Qederan » Ferzendê Amudî ber bi Keleha Navîn ve dikişîne kû li nêzî wê derê Mîrza û dayika wî Besna dijîn. Mîrza kurê Fermanê Evdê û Besnayê ye û bi eslê xwe ji Gundikê Melî ye. Gundikê Melî gundeke li ber sîngê çiyayê Cûdî li dor Şirnex û Cizîrê ye. Ferman di temenê xwe yê şanzdeh salî de tevlî refên « Tevger » ê bûye û keça wî Perwane jî li pey şopa wî ketiye.

Di dawiya berhemê de, romana Ferzendê Amûdî û Fermanê Evdê yê Gundikî diqede lê romana Mîrza hîn nehatiye nivîsîn.

Romana "Heftiyeke dirêj li Amedê" bi mijar, tevna bûyer û temaya xwe ve ji romanên dî yên Fawaz Husên cidatir e. Bi baweriya min, romana herî serkeftî ya Fawaz Husên pencereyeke nû li jiyanê vedike û mij û gumanbariya li ser hişmendiya kurdan zêdetir dike.
-----
Alî Bayram - kurdigeh.com - rudaw.net
----

فاواز ھوسێن د رۆمانا خوەیا "ھەفتیەکە درێژ ل ئامەدێ" دە رەوشەکە پانۆرامیکیا کوردستانێ رادخینە بەر چاڤان و باندۆرا بوویەر و گوھەرتنێن ل ھەرێمێ روو دایییا ل سەر جڤاکێ ب چیرۆکێن کاراکتەرێن رۆمانێ ئەشکەرە دکە.

ھەلبەت ھوونەر کارێ ھورگولیێن نەبینایی، ئەشکەرەکرنا راستیا د بن پەردەیا مژێ دەیە و پێوستییا وێ ب شیانەک خوەداوەندی ھەیە. ژخوە سێھرەک، ئەسرارەک د مورەککەبا پێنووسێ بخوە دە ھەیە و سووفلۆرەک وەندا ب ھەموو ھێز و ھەیبەتا خوە نڤیسکاری دەھف ددە کو بێیی کو خوەندەڤان پێ بھەسە مەبەستا خوە ل سەر روویێ کاخەزێ نەخش بکە.

نڤیسکار دەھلیز و کۆریدۆرێن تارییێن خاچەپرسا ژیانێ ب ھوونەرا خوە ئەستەتیزە دکە، ب شێوەیا ڤەگۆتنەک جھێرەنگ دخەملینە و پەیاما خوە ب کۆد و سەمبۆلێن ھلبژارتی دەر دکە. شێوەیا ڤەگۆتنێ چەندی ب ھێز بە و کاراکتەرێن رۆمانێ د گیانێ بەرھەمێ دە چقاس وەندا ببن رۆمان ئەوچەند سەرکەفتی دبە.

فاواز ھوسێن د رۆمانا خوەیا ناڤبۆری دە کەڤر، کووچەیان، کولی و چووکان ددە ئاخاڤتن و رھ بەرددە سەر گیانێ مری و ساخان. د ھەر کۆلانا کەلەھا ناڤینیا ئامەدێ دە چیرۆکەک زندی و دیرۆکەک مری ھەیە. نڤیسکار د ڤێ گەر و گەشتا چیرۆکان دە خوەندەڤان نۆقی دەریایا دیرۆکێ دکە.

د تەڤاھیا بەرھەمێ دە چاڤ و ئاورێن تووژیێ چاڤدێرەکە زێرەڤانیێ ل سۆسیۆلۆژیا باژێر دکە. ژ ئالیەکێ ڤە برینێن شەر و تراژەدیا کۆچبەریێ، ل ئالیێ دی « شلدم بلدما » زمانێ ترکییا سەرانسەر رھ و گیانێ کوردەواریێ ل بن گووھێن کەلەھا ئامەدێ ئێخستی نڤیسکار گەلەکێ دێشینە. کاراکتەرێن وەکە نوورەڵاھ ئۆزتورکدەمرێ ل خانا ھەسەن پاشا کو د رۆمانێ دە وەکە جڤاکناس و دیرۆکنڤیس ھاتیە پێناسە کرن قاشۆ ئەو بویەرێن گرینگیێن د تەڤنا جڤاتێ دە روو ددن قەید دکە نیشان و نموونەیا دەفۆرماسیۆنا گیانێ کوردەواریێیە. ژ دەڤێ ڤی کاراکتەری تێ بھیستن کو زمانێ کوردی زمانێ گوندیان و نەخوەندەیانە. نڤیسکار ژ وێ رەوشێ پر ب نیگارەنە و ل سەرلەھەنگێ رۆمانێ ددە گۆتن.

ل پایتەختێ کوردستانێ، پێنچ کەس نینە قیم و باوەریا خوە ب زمانێ خوەیێ زکماکی بینە و ب وی زمانی دەنگ بکە ئەڤ ناکۆکیەک بەلۆقە لێ د دەفتەرا دیرۆکنڤسی دە جھ ناگرە. ھەر وسا مژارا چلمسینا زارۆکێن کوردان ژی ژ بەر زێدەبوونا زانیاریێن گرینگ د وێ دەفتەرا گونەھان دە نابھوورە.

نڤیسکار لەھەنگێ سەرەکەیێ رۆمانێ ل باژارێ قەدیم و دیرۆکی کۆلان ب کۆلان، دەری ب دەری، دگەرینە. دگەل کو ساو و ترسەکا بیانبوونێ دلێ فەرزەند داگیر کریە و گوپەگووپا دلێ وییە دەما ل کۆلانێن تەنگیێن ئامەدێ دگەرە، فریشتەیەک ل سەر ملێ وی ددانە و وی ژ ھەمی بێیۆمیا باژێر و ئاورێن خێرنەخوازان دپارێزە.

فەرزەندێ ئاموودی گەھ ل کەلەھا ناڤین گەھ ل سەر برجا بزنێیە و ھەناسەیێن کەلەگەرما باژێر ھلدکشە جانێ خوە، گەھ ل بەر منارەیا چارلنگ داخواز و مرازێن خوەیێن باسکۆکری دمەیینە و ل سەر ئاڤا دجلەیێ ل بەر پرا دەھدەری روودنە و ل کەڤان و ستوونێن وێ تەماشە دکە.

ھێزا چاڤدێری و تێبنیێن نڤیسکارێ ژیر ل بەر پێلێن پەیڤا رەوان و زمانێ ھەرکبار رۆمانێ رادکە سەر پیان و چێژ و تاھما زمانێ کوردی ژ نشکا ڤە گۆڤەندێ دگەرینە. نڤیسکار دەما شایەسندنا خەمباریێ دکە ڤێ ھەڤۆکێ ب لێڤ دکە؛

"دێم و لێڤێن وێ بووبوون وەکە ئەردەکێ کو ژ دەھێن سالان ڤە باران نەدیتبوو و شەوقەک تاری ھەردو کۆرتێن چاڤێن وێ ژ خوە رە کربوون ناڤنیشان". ل گۆر باوەریا من ب تەنێ ئەڤ ھەڤۆک ھێزا زمانێ کوردی و ژیربوونا نڤیسکارێ رۆمانێ دپەیتینە.

فەرزەندێ ئاموودی جارنان دل دبژە شارێ ئامەدێ و وەکە باژار دشبینە ئاموودێ لێ وی بریار دایە کو ب تەنێ شەڤەکێ ل بەر سینۆر تەماشەیی لامپە و رۆناھیێن باژارێ زارۆکاتیا خوە ئاموودا سۆفی ئەلی و ئەھمەدێ دین بکە و شەڤەکێ ل ڤر ببۆرینە، پشترە، ل کوو رە زراڤ دبە بلا ل ور بقەتە. دگەل داخوازا چوونێیا ل بەر سینۆر تشتەک ھەیە کو دەست و پیێ لەھەنگێ رۆمانێ گرێ ددە و ھەتا کو ئەو ڤی باری ژ سەر ملێ خوە نەدانە نکارە ئامەدێ تەرک بکە.

د تەڤنا بویەران دە، بویەرێن کو د رۆمانێ دە دقەومن، دارەک، « دارا قەدەران » فەرزەندێ ئامودی بەر ب کەلەھا ناڤین ڤە دکشینە کوو ل نێزی وێ دەرێ میرزا و دایکا وی بەسنا دژین. میرزا کورێ فەرمانێ ئەڤدێ و بەسنایێیە و ب ئەسلێ خوە ژ گوندکێ مەلییە. گوندکێ مەلی گوندەکە ل بەر سینگێ چیایێ جوودی ل دۆر شرنەخ و جزیرێیە. فەرمان د تەمەنێ خوەیێ شانزدەھ سالی دە تەڤلی رەفێن « تەڤگەر »ێ بوویە و کەچا وی پەروانە ژی ل پەی شۆپا وی کەتیە.

د داویا بەرھەمێ دە، رۆمانا فەرزەندێ ئاموودی و فەرمانێ ئەڤدێیێ گوندکی دقەدە لێ رۆمانا میرزا ھین نەھاتیە نڤیسین.

رۆمانا "ھەفتیەکە درێژ ل ئامەدێ" ب مژار، تەڤنا بوویەر و تەمایا خوە ڤە ژ رۆمانێن دییێن فاواز ھوسێن جداترە. ب باوەریا من، رۆمانا ھەری سەرکەفتییا فاواز ھوسێن پەنجەرەیەکە نوو ل ژیانێ ڤەدکە و مژ و گومانباریا ل سەر ھشمەندیا کوردان زێدەتر دکە.